Wenen Spionage & Koude Oorlog Geschiedenisgids

De status van Wenen als inlichtingencentrum is niet nieuw; het gaat terug tot de Habsburgse monarchie. Prins Klemens von Metternich richtte halverwege de 19e eeuw het 'Evidenzbüro' op om post te onderscheppen en surveillance uit te voeren. Maar het was het tijdperk na de Tweede Wereldoorlog dat de reputatie van de stad echt bezegelde. Net als Berlijn werd Wenen opgedeeld in vier zones: de Amerikanen, Britten, Fransen en Sovjets kregen elk een deel. De centrale Innere Stadt was een internationale zone waar iedereen elkaar tegenkwam; het perfecte toneel voor spionnen. Informanten overspoelden de stad om technologische geheimen te stelen en rivalen in de gaten te houden. Het Oostenrijkse Staatsverdrag van 1955 legde permanente neutraliteit vast. Paradoxaal genoeg maakte dit van Wenen een veilige haven voor agenten van beide kanten van het IJzeren Gordijn. Ze konden hier opereren zonder veel inmenging. Zelfs nu straft artikel 256 van het Oostenrijkse wetboek van strafrecht alleen spionage die zich richt op Oostenrijkse geheimen. Spioneren voor een derde partij is een juridisch grijs gebied. Daarom onderhouden buitenlandse diensten een enorme aanwezigheid. Van de 17.000 geaccrediteerde diplomaten in de stad zijn er naar schatting 7.000 in werkelijkheid spion. Van de kasseien in de Altstadt tot de hoogbouw aan de Donau: de onzichtbare informatieoorlog is nooit gestopt.

Je kunt de schaduwgeschiedenis van Wenen niet begrijpen zonder de film 'The Third Man' uit 1949 van Carol Reed te zien. Het script is geschreven door voormalig MI6-officier Graham Greene, die de rauwe, paranoïde sfeer van een stad geobsedeerd door de zwarte markt perfect wist te vangen. Greene kende de wereld van dubbelagenten door en door; hij baseerde personages zelfs op zijn eigen spionagecontacten. Om de geschiedenis echt te voelen, boek je de 'Third Man Tour' bij Wien Kanal. Deze vindt plaats van mei tot oktober, van donderdag tot en met zondag. Je daalt diep af in het actieve rioolsysteem waar Orson Welles zijn iconische ontsnapping filmde. Je krijgt een helm en hoofdlamp bij Karlsplatz-Girardipark. De tour van 45 minuten kost €18. Boek weken van tevoren; het Engelstalige tijdslot van 15:00 uur is snel volgeboekt. Bezoek daarna het Dritte Mann Museum aan de Pressgasse. Voor €12 zie je 14 kamers vol originele rekwisieten, waaronder de citer van Anton Karas. Sluit je avond af bij Burg Kino aan de Opernring. Deze klassieke bioscoop vertoont de film elke dinsdag, vrijdag en zondag in het Engels voor €10,50. Elke cent waard.

Weense koffiehuizen zijn de ultieme dekmantel. Je kunt urenlang met één kopje koffie blijven zitten zonder dat iemand vragen stelt. Dit maakte ze ideaal voor 'dead drops' en gefluisterde geheimen. Café Central aan de Herrengasse is de bekendste naam; lang voor de Koude Oorlog kwamen Trotski, Stalin en Freud hier al over de vloer. In de jaren 50 was het een vaste plek voor dubbelagenten zoals Kim Philby. Vandaag de dag kun je onder de gewelfde plafonds genieten van een Melange en een stuk Apfelstrudel. Maar vergeet niet dat de geheime politie deze tafeltjes vroeger afluisterde; zelfs je koffiebestelling kon een code zijn. Het chique Hotel Sacher was een ander knooppunt. Tijdens de bezetting door de vier machten woonden en werkten Britse officieren daar. Kijk even voorbij het rode fluweel en de kroonluchters en stel je deze kamers voor, blauw van de sigarettenrook. Een krant die op een marmeren tafel bleef liggen was geen afval, maar vaak een set versleutelde instructies voor een 'handler'. Deze cafés waren het kloppende hart van het spionagespel.

Moderne spionnen dragen geen trenchcoats, maar op maat gemaakte pakken en diplomatieke paspoorten. In 1979 opende de stad het Vienna International Centre, ook wel 'UNO City' genoemd. De VN betaalt een symbolische huur van 7 eurocent per jaar voor dit enorme complex. Het huisvest de IAEA en het UNODC. Samen met het hoofdkantoor van de OPEC maakt dit van Wenen een goudmijn voor nucleaire en economische geheimen. Je kunt het complex bezoeken, maar neem je paspoort mee; technisch gezien verlaat je Oostenrijk zodra je de drempel overstapt. De wereld van spionage is hier nog steeds zeer actief. In 2010 vond op de startbaan van de luchthaven de grootste spionnenruil tussen de VS en Rusland plaats sinds de Koude Oorlog. Veertien agenten, waaronder Anna Chapman, werden uitgewisseld tussen geparkeerde jets. Meer recentelijk bewees de arrestatie van Egisto Ott in 2024 dat het spel nog steeds gespeeld wordt. Ott zou telefoons hebben gekloond voor de Russische FSB. Het is een kille herinnering: Wenen blijft het Wilde Westen van de internationale spionage.

Huur een expert in om de schaduwwereld echt te zien. Het team van Secret Vienna verzorgt de beste niche-wandelingen in de stad. Hun 'Mission TSA | Vienna Spy Tour' is essentieel. Je brengt twee uur door in verborgen binnenplaatsen van de Innere Stadt. Gidsen zoals Christian-André Weinberger lichten zaken toe variërend van de Turkse belegeringen tot moderne afluisterschandalen. Publieke tours kosten tussen de €35 en €49. Je kunt ook een privégroep boeken als je de drukte wilt vermijden. Hun 'Dark Side of Vienna'-wandeling is ook een aanrader en behandelt geheime genootschappen en politieke aanslagen. Draag stevige schoenen; die middeleeuwse kasseien zijn een aanslag op je voeten. Probeer een slot aan het eind van de middag te boeken. Wandelen door de Blutgasse terwijl de zon de gotische spitsen van de Stephansdom raakt, zorgt voor de juiste sfeer en brengt de verhalen over KGB-verraad tot leven. Mis het niet.